शहरांच्या भिंतींवर उगवतंय अन्नधान्य, व्हर्टिकल फार्मिंगकडे जगाची वाटचाल
Wall farming system शेती ही मनुष्याच्या अस्तित्वाशी निगडित अशी मूलभूत गरज आहे. पण गेल्या काही दशकांत वाढती लोकसंख्या, नष्ट होणारी शेतीयोग्य जमीन, बदलणारे हवामान आणि पाण्याची कमतरता यामुळे अन्नधान्य पुरवठा कायमच एक मोठं आव्हान राहिलं. विशेषतः इस्राईलसारख्या देशात, जिथे शेती करण्यासाठी पुरेशी जमीन उपलब्धच नाही, तिथे शेती टिकवण्यासाठी नवनव्या कल्पना प्रत्यक्षात उतरवल्या जात आहेत.
यापैकी सर्वाधिक चर्चेत असलेली संकल्पना म्हणजे व्हर्टिकल फार्मिंग. म्हणजेच, आडव्या जमिनीवर नव्हे तर उभ्या भिंतींवर शेती करणे. इस्राईलने ही कल्पना यशस्वीरित्या साकारली आणि आज जगातील अनेक देश त्यांच्याकडून प्रेरणा घेत आहेत.
- Brain drain : भारतासमोरील वाढती बौद्धिक गळती
- IND vs PAK : 18व्या षटकातील ‘त्या’ कॅचनंतर टीम इंडियात तणाव? हार्दिक-कुलदीप वादाचा व्हिडीओ व्हायरल
- मोठी बातमी : शेतकऱ्यांचा सातबारा कोरा होणार? १९९० ते २०२५ दरम्यानच्या कर्जमाफीसाठी सरकारची हालचाल; १४ जिल्ह्यांना सर्वाधिक दिलासा
- युपीआयद्वारे काढता येणार पीएफची रक्कम, कशी आणि कधी; जाणून घ्या
- महाराष्ट्राचा अर्थसंकल्प ६ मार्चला; विधिमंडळाचे अधिवेशन २३ फेब्रुवारीपासून, मुख्यमंत्री फडणवीस मांडणार बजेट
भिंतीवर उगवणारी शेती!
या तंत्रज्ञानाचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे जमिनीची गरजच नाही. घर, ऑफिस, अपार्टमेंट, शाळा अशा ठिकाणांच्या भिंतीवर शेकडो रोपे सहज वाढवली जाऊ शकतात.
भिंतीवर खास बनवलेल्या कुंड्या बसवून त्यात विविध पिके लावली जातात. ही कुंड्या चिकटवण्यासाठी विशेष प्रकारचे स्ट्रक्चर वापरले जाते, ज्यामुळे त्या खाली पडत नाहीत.
पाणी देण्यासाठी ड्रॉप इरिगेशन सिस्टम बसवली जाते. ठराविक कालांतराने प्रत्येक रोपाच्या मुळाशी थेंब थेंब पाणी पोहोचतं. यामुळे पाण्याची प्रचंड बचत होते, आणि ही व्यवस्था संगणकाद्वारे नियंत्रितही केली जाऊ शकते.
शहरी लोकांसाठी वरदान
Home gardening ग्रामीण भागात अजूनही भरपूर जमीन आहे. पण शहरांमध्ये तसे आधीच जमिनीचं प्रमाण कमी. मोठ्या शहरांमध्ये गच्च इमारती, रस्ते, काँक्रीट… हिरवळ जवळजवळ नामशेष.
अशा परिस्थितीत व्हर्टिकल फार्मिंग म्हणजे सोन्याची खाण.
- कमी खर्च
- कमी मेहनत
आणि भरपूर उत्पादन!
यामुळे शहरातील लोकांची गार्डनिंगची हौसही भागते आणि घरासाठी लागणाऱ्या भाज्या, काही धान्ये, औषधी रोपे सहज मिळतात.
भिंतीवर केलेली शेती घरातील तापमानही नियंत्रित ठेवते. उन्हाळ्यातील उकाडा कमी जाणवतो. त्यामुळे एसी, कूलरचा वापर कमी होऊन वीज बचतीतही मदत होते.
आज बाजारात मिळणाऱ्या भाज्यांवर रासायनिक खतांचा आणि औषधांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. आरोग्यासाठी ते किती धोकादायक आहे, हे सर्वांना माहीत आहे.
व्हर्टिकल फार्मिंगमध्ये मात्र:
- केमिकल्सचा वापर कमी
- सेंद्रिय खतांचा वापर अधिक
- स्वच्छ पाणी
- नियंत्रणाखाली वाढणारी रोपे
यामुळे घरातल्या कुटुंबासाठी शुद्ध, ताजी, सुरक्षित भाजी मिळते.
तीन आधुनिक तंत्रे
व्हर्टिकल फार्मिंगसाठी जगात तीन पद्धती प्रचलित आहेत:
1) हायड्रोपोनिक्स
मातीचा वापर नाही
रोपं पोषणद्रव्यांनी युक्त पाण्यात वाढतात
इस्राईलमध्ये सर्वाधिक लोकप्रिय
2) अॅक्वापोनिक्स
मासे आणि रोपे यांचा संयुक्त प्रयोग
माशांच्या टाकीतून मिळणारे पाणी रोपांसाठी पोषक
3) एअरोपोनिक्स
रोपं हवेत लटकलेली आणि त्यांच्या मुळांवर धुक्यासारखं पोषणद्रव्य स्प्रे केलं जातं
अजूनही काही प्रमाणात संदिग्धता, पण भविष्यात त्याची मागणी वाढेल
इस्राईलमध्ये प्रामुख्याने हायड्रोपोनिक्स आणि अॅक्वापोनिक्स तंत्राचा वापर होतो.
जागतिक स्वीकार
आज व्हर्टिकल फार्मिंग इस्राईलपुरते मर्यादित नाही. अमेरिका, युरोप, ऑस्ट्रेलिया, चीन, कोरिया, जपान अशा प्रगत देशांमध्येही ही शेती झपाट्याने वाढते आहे.
कारण एकच — भविष्याच्या अन्नाचा हा विश्वासार्ह पर्याय.
भारतासाठीही संधी
आपल्या देशात मुंबई, पुणे, हैदराबाद, दिल्ली, बेंगळुरू अशी मोठी शहरे आहेत. तिथे जमिनीचा तुटवडा ही गंभीर समस्या आहे. या शहरांतील मोठमोठ्या इमारतींच्या भिंती जर शेतीसाठी वापरल्या गेल्या तर:
शहरात हरित पट्टा वाढेल
ऑक्सिजनचा पुरवठा सुधारेल
घराजवळ ताज्या भाज्या मिळतील
कुटुंबांसाठी अन्नसुरक्षा मजबूत होईल
सुरुवातीचा खर्च – एकमेव अडथळा
या तंत्रज्ञानाची एक मोठी अडचण म्हणजे ड्रॉप इरिगेशन सिस्टम बसवण्याचा प्रारंभिक खर्च. पण हा खर्च एकदाच येतो. नंतरचे देखभाल खर्च अत्यंत कमी असतात.
म्हणूनच अनेक तज्ञांचे मत आहे की,
ही गुंतवणूक दीर्घकालीन आणि परतावा निश्चित.
अन्नसुरक्षेची हमी
आज उपलब्ध शेतीतून संपूर्ण लोकसंख्येची गरजभागवणे कठीण झाले आहे. जमिनीशिवाय शेती करण्याचे हे तंत्र उद्याच्या पिढीसाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.
अन्नधान्याची कमतरता कमी होईल
भूकबळी, कुपोषण कमी होण्यास मदत
शहरवासियांना स्थानिक अन्न मिळेल
निसर्गावरचा ताण कमी होईल
कधी काळी “भिंतीवर शेती” ही कल्पना अशक्य वाटली असती. पण आज ती प्रत्यक्षात उभी आहे. इस्राईलने कमी जागेत जास्त उत्पन्न मिळवण्याचा मार्ग शोधला आणि जगाला दाखवून दिलं की कल्पनाशक्ती, तंत्रज्ञान आणि दृढनिश्चय असेल तर अशक्य काहीच नाही.
उद्याच्या काळात शहरांचे स्वरूप बदलणार आहे. धुळीने माखलेल्या काँक्रीटच्या भिंतींवर हिरवीगार भाजीपाला, धान्य, औषधी वनस्पती वाढताना दिसतील.
हीच सुरुवात आहे —
जमिनीशिवाय शेतीची, आणि भविष्यकाळातील अन्नसुरक्षेची.