भारत हा जगातील सर्वात तरुण देशांपैकी एक. विज्ञान, तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन, वैद्यकशास्त्र अशा अनेक क्षेत्रांत भारतीय तरुणांनी जागतिक पातळीवर आपला ठसा उमटवला आहे. परंतु या यशामागे एक चिंताजनक वास्तवही दडलेले आहे—देशातील कुशल आणि उच्चशिक्षित मनुष्यबळाचे वाढते परदेशगमन. अर्थतज्ज्ञांच्या भाषेत यालाच ‘ब्रेन ड्रेन’ म्हटले जाते.
काही वर्षांपूर्वी भारतात जन्मलेल्या आणि पुढे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठी कामगिरी करणाऱ्या अर्थतज्ज्ञ गीता गोपीनाथ यांची International Monetary Fund मध्ये डेप्युटी मॅनेजिंग डायरेक्टरपदी नियुक्ती झाली तेव्हा देशभर अभिमानाची लाट उसळली होती. उद्योग, तंत्रज्ञान आणि शिक्षण क्षेत्रातही अनेक भारतीयांनी परदेशात उच्च पदे भूषवली आहेत. त्यांच्या यशाचा आनंद देशाला आहेच; पण त्याचवेळी प्रश्नही उपस्थित होतो—या यशामुळे भारताचा फायदा होतो की नुकसान?
वाढती परदेशगमनाची आकडेवारी
गेल्या काही वर्षांत भारतीय नागरिकत्वाचा त्याग करणाऱ्यांची संख्या सातत्याने वाढत आहे. विविध सरकारी अहवालांनुसार २०१६ नंतर लाखो भारतीयांनी नागरिकत्व सोडले. उच्च उत्पन्न गटातील आणि मोठ्या संपत्तीधारकांमध्येही परदेशात स्थायिक होण्याची प्रवृत्ती वाढताना दिसते. शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय किंवा स्थैर्याच्या शोधात हजारो तरुण दरवर्षी अमेरिका, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, युरोप आणि मध्यपूर्वेकडे प्रस्थान करतात.
- Brain drain : भारतासमोरील वाढती बौद्धिक गळती
- IND vs PAK : 18व्या षटकातील ‘त्या’ कॅचनंतर टीम इंडियात तणाव? हार्दिक-कुलदीप वादाचा व्हिडीओ व्हायरल
- मोठी बातमी : शेतकऱ्यांचा सातबारा कोरा होणार? १९९० ते २०२५ दरम्यानच्या कर्जमाफीसाठी सरकारची हालचाल; १४ जिल्ह्यांना सर्वाधिक दिलासा
- युपीआयद्वारे काढता येणार पीएफची रक्कम, कशी आणि कधी; जाणून घ्या
- महाराष्ट्राचा अर्थसंकल्प ६ मार्चला; विधिमंडळाचे अधिवेशन २३ फेब्रुवारीपासून, मुख्यमंत्री फडणवीस मांडणार बजेट
लोकसंख्येच्या दृष्टीने भारत प्रचंड मोठा असल्यामुळे काही प्रमाणात स्थलांतर अपरिहार्य मानले जाते. ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ ही विचारधारा आपली परंपरा आहे. मात्र जेव्हा कुशल, नवोन्मेषी आणि नेतृत्वक्षम तरुण मोठ्या प्रमाणावर देशाबाहेर जातात, तेव्हा त्याचा दीर्घकालीन परिणाम अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक रचनेवर होऊ शकतो.
ब्रेन ड्रेन म्हणजे नेमके काय?
ब्रेन ड्रेन म्हणजे विकसनशील देशांकडून विकसित देशांकडे कुशल मनुष्यबळाचे स्थलांतर. याउलट ‘ब्रेन गेन’ म्हणजे परदेशातील कुशल लोकांचे एखाद्या देशात आगमन. विकसित देशांनी प्रभावी धोरणे, उच्च वेतन आणि संशोधनासाठी उत्तम सुविधा उपलब्ध करून ‘ब्रेन गेन’चा मोठा फायदा घेतला आहे.
१९७० च्या दशकात भारतात या संकल्पनेवर मोठी चर्चा झाली होती. त्या काळात देशात उत्तम दर्जाचे अभियंते, डॉक्टर, वैज्ञानिक घडत होते; पण त्यांना अपेक्षित संधी आणि वेतन देशात उपलब्ध नव्हते. परिणामी, मोठ्या प्रमाणावर तरुण परदेशी गेले. स्वातंत्र्यानंतरची प्रारंभीची दशके भारतासाठी विकासाची निर्णायक होती; मात्र त्याच काळात गुणवत्तापूर्ण मनुष्यबळाची गळती सुरू राहिली.
१९९१ मधील आर्थिक उदारीकरणानंतर परिस्थितीत काही प्रमाणात सकारात्मक बदल दिसला. परकीय गुंतवणूक वाढली, बहुराष्ट्रीय कंपन्या भारतात आल्या, आयटी क्षेत्राला चालना मिळाली. देशाबाहेर गेलेले काही व्यावसायिक परतले. ‘रिव्हर्स ब्रेन ड्रेन’ची चर्चा सुरू झाली. परंतु हा कल सातत्याने टिकला नाही. जागतिकीकरणामुळे परदेशातील संधी अधिक आकर्षक बनल्या आणि स्थलांतराचा वेग पुन्हा वाढला.
पैसा, सुविधा आणि सुरक्षिततेचा प्रश्न
परदेशगमनामागील प्रमुख कारण म्हणजे आर्थिक आकर्षण. विकसित देशांमध्ये समान पात्रतेला मिळणारे वेतन भारताच्या तुलनेत अनेकपटीने जास्त असते. माहिती तंत्रज्ञान, वैद्यकीय सेवा, व्यवस्थापन, संशोधन यांसारख्या क्षेत्रांत वेतनातील तफावत मोठी आहे. त्याशिवाय उच्च दर्जाच्या संशोधन सुविधा, सामाजिक सुरक्षा, पारदर्शक व्यवस्था आणि जीवनमान यांचा मोठा प्रभाव असतो.
उदाहरणार्थ, भारतात उच्च शिक्षण घेतलेला एक तरुण डॉक्टर किंवा अभियंता परदेशात अधिक वेतनासोबत उत्तम कामाचे वातावरण अनुभवतो. करिअरची वाढ, आंतरराष्ट्रीय अनुभव आणि कुटुंबासाठी सुरक्षित भविष्य या गोष्टी त्याला आकर्षित करतात.
आरोग्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील विरोधाभास
भारत हा जगातील मोठ्या प्रमाणावर डॉक्टर तयार करणारा देश मानला जातो. मात्र ग्रामीण भागात डॉक्टरांची कमतरता तीव्र आहे. अशा परिस्थितीत प्रशिक्षित डॉक्टर परदेशात स्थायिक होणे हा मोठा विरोधाभास ठरतो. शिक्षण क्षेत्रातही प्रतिभावान संशोधक आणि प्राध्यापक परदेशात स्थायिक होण्याचा कल दिसतो.
यामुळे देशांतर्गत संशोधन आणि नवकल्पनांना अपेक्षित गती मिळत नाही. स्टार्टअप, औद्योगिक संशोधन आणि तांत्रिक विकासासाठी आवश्यक असलेले उच्च कौशल्य देशाबाहेर वापरले जाते.
परदेशस्थ भारतीयांचा सकारात्मक वाटा
तथापि, संपूर्ण चित्र नकारात्मक नाही. अनिवासी भारतीयांकडून येणारी परकीय चलनरक्कम (रेमिटन्स) भारताच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा आधार देते. अनेक परदेशस्थ भारतीय भारतात गुंतवणूक करतात, स्टार्टअप सुरू करतात किंवा ज्ञान व तंत्रज्ञान हस्तांतरित करतात. जागतिक नेटवर्कमुळे भारताला व्यापार, तंत्रज्ञान आणि शिक्षण क्षेत्रात लाभही होतो.
काही तज्ज्ञांच्या मते, जागतिक स्तरावर भारतीयांचे मजबूत अस्तित्व हे ‘ब्रेन सर्क्युलेशन’चे उदाहरण आहे—म्हणजे मेंदू कायमचा निघून जात नाही, तर तो जागतिक स्तरावर काम करून पुन्हा देशाशी जोडला जातो.
उपाय काय?
ब्रेन ड्रेन रोखण्यासाठी केवळ भावनिक आवाहन पुरेसे नाही. प्रभावी धोरणांची गरज आहे.
संशोधनासाठी अधिक निधी आणि स्वायत्तता
गुणवत्तापूर्ण नोकऱ्या आणि स्पर्धात्मक वेतन
पारदर्शक प्रशासन आणि धोरणात्मक स्थैर्य
स्टार्टअप आणि नवउद्योजकांना प्रोत्साहन
ग्रामीण आणि अर्धशहरी भागात सुविधांची उभारणी
सरकार, उद्योग आणि शैक्षणिक संस्था यांचा समन्वय महत्त्वाचा ठरेल. तसेच परदेशस्थ भारतीयांशी मजबूत संबंध ठेवून त्यांना देशाच्या विकास प्रक्रियेत सहभागी करून घेणेही गरजेचे आहे.
ब्रेन ड्रेन ही केवळ स्थलांतराची गोष्ट नाही; ती विकासाच्या संधी, व्यवस्थेवरील विश्वास आणि भविष्यातील दृष्टीकोन यांचे प्रतिबिंब आहे. एका बाजूला जागतिक स्तरावर यश मिळवणाऱ्या भारतीयांचा अभिमान आहे; तर दुसऱ्या बाजूला देशातील रिकाम्या जागांची जाणीव आहे.
भारताकडे प्रचंड तरुणाई, बुद्धिमत्ता आणि ऊर्जा आहे. या ऊर्जेला देशांतर्गत संधी मिळाल्या, तर ‘ब्रेन ड्रेन’चे रूपांतर ‘ब्रेन गेन’मध्ये होऊ शकते. अन्यथा, आपण रोपे लावून त्यांची फळे दुसऱ्यांच्या बागेत पिकताना पाहत राहू.
आज गरज आहे ती संतुलित दृष्टिकोनाची—जगाशी जोडलेले राहूनही देशाच्या विकासात योगदान देण्याची. ब्रेन ड्रेनचा प्रश्न हा केवळ आकडेवारीचा नाही, तर भारताच्या भविष्याचा आहे.