केमोथेरपी (Chemotherapy), रेडिओथेरपी (Radiotherapy), शस्त्रक्रिया (Surgery) आणि दीर्घकालीन फॉलो-अप (Long-term Follow-up) हे शब्द ऐकताच अनेक कुटुंबांच्या मनात आजारापेक्षा आधी खर्चाची भीती उभी राहते. भारतात कॅन्सर उपचार (Cancer Treatment in India) हे वैद्यकीयदृष्ट्या जितके क्लिष्ट आहेत, तितकेच आर्थिकदृष्ट्याही जड मानले जातात. मध्यमवर्गीय किंवा ग्रामीण कुटुंबासाठी कर्करोगाचे निदान म्हणजे केवळ आजार नाही, तर संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक घडी विस्कटणारा धक्का असतो.
मात्र या निराशाजनक वास्तवाच्या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रात गेल्या काही वर्षांत एक महत्त्वाची पण फारशी चर्चेत नसलेली गोष्ट घडली आहे. राज्यात शासकीय, निमशासकीय आणि सार्वजनिक हिताच्या योजनांच्या माध्यमातून कॅन्सरवर मोफत किंवा अत्यंत सवलतीचे उपचार प्रत्यक्षात उपलब्ध आहेत. अडचण ही योजनांची कमतरता नसून, माहितीचा अभाव, गुंतागुंतीची प्रक्रिया आणि योग्य मार्गदर्शन न मिळणे ही आहे. त्यामुळे अनेक रुग्ण या सुविधांपर्यंत पोहोचतच नाहीत.
टाटा मेमोरियल सेंटर : सवलतीच्या दरात कॅन्सर उपचारांचा आधारस्तंभ
मुंबईच्या परळ येथील Tata Memorial Centre (TMC) हे भारतातील कॅन्सर उपचार आणि संशोधनाचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. परळमधील मुख्य रुग्णालयासह खारघर येथील Homi Bhabha Cancer Hospital and Research Centre मध्ये दरवर्षी लाखो रुग्णांवर उपचार केले जातात. महाराष्ट्रासह देशाच्या कानाकोपऱ्यातून रुग्ण येथे दाखल होतात.
टाटा मेमोरियलमधील General Category ही व्यवस्था खासगी रुग्णालयांपेक्षा वेगळी आहे. आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत रुग्णांना उत्पन्नाचा दाखला, शिधापत्रिका (Ration Card) आणि आर्थिक स्थितीच्या आधारे तपासण्या, सल्लामसलत, केमोथेरपी व काही औषधे मोफत किंवा अत्यल्प दरात दिली जातात. विशेषतः BPL कुटुंबांसाठी ही व्यवस्था जीवनरक्षक ठरते.
बालकर्करोगासाठी स्वतंत्र निधी
२०२५ च्या सुरुवातीला टाटा मेमोरियलने Pediatric Cancer साठी ६० कोटी रुपयांहून अधिक निधी उभारल्याची घोषणा केली. हा निधी उपचारांसोबतच Long-term Follow-up, पुनर्वसन आणि औषधोपचार सातत्यासाठी वापरला जातो. बालकर्करोगात उपचार अर्धवट राहिल्यास आजार बळावण्याचा धोका असतो, तो धोका कमी करण्यासाठी हा निधी महत्त्वाचा ठरतो.
सरकारी विमा योजना : MJPJAY आणि PM-JAY
महाराष्ट्र शासनाची Mahatma Jyotiba Phule Jan Arogya Yojana (MJPJAY) आणि केंद्र सरकारची Ayushman Bharat – PM-JAY या योजना कॅन्सर उपचारांसाठी मोठा आधार आहेत. या योजनांअंतर्गत एका कुटुंबाला दरवर्षी ५ लाख रुपयांपर्यंत Cashless Treatment मिळू शकतो.
रेशन कार्डधारक कुटुंबे, SECC डेटावर आधारित पात्र लाभार्थी तसेच आता अनेक ठिकाणी पांढऱ्या रेशन कार्डधारकांनाही या योजनेचा लाभ मिळू लागला आहे. एम्पॅनेल्ड शासकीय व खासगी रुग्णालयांमध्ये शस्त्रक्रिया, तपासण्या, Chemotherapy आणि Radiotherapy कॅशलेस पद्धतीने करता येतात.
थेट आर्थिक मदत : RAN, SIAF आणि आरोग्यमंत्र्यांचा निधी
विमा योजना अपुरी ठरल्यास National Health Fund (RAN) अंतर्गत State Illness Assistance Fund (SIAF) मधून कॅन्सरसारख्या गंभीर आजारासाठी थेट आर्थिक मदत मिळते. आरोग्यमंत्र्यांच्या विशेष निधीतून पात्र रुग्णांना २ लाख रुपयांपर्यंत मदत दिली जाते, मात्र ती काही विशिष्ट रुग्णालयांपुरती मर्यादित आहे.
जिल्हा रुग्णालयांतील मोफत केमोथेरपी
नागपूर, पुणे, नाशिक, अमरावती, जळगाव, सातारा, गडचिरोलीसह अनेक जिल्हा रुग्णालयांमध्ये मोफत Chemotherapy Units सुरू करण्यात आल्या आहेत. टाटा मेमोरियलच्या तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रशिक्षित डॉक्टर येथे उपचार देतात. यामुळे मोठ्या शहरांपर्यंतचा प्रवास, राहण्याचा खर्च आणि उपचारातील खंड टाळता येतो.
मुख्यमंत्री सहाय्यता निधी (CMRF)
MJPJAY च्या कक्षेत न बसणाऱ्या किंवा खर्च जास्त असलेल्या रुग्णांसाठी मुख्यमंत्री सहाय्यता निधी मोठा आधार आहे. पात्र रुग्णांच्या उपचारासाठी ५० हजार ते २ लाख रुपयांपर्यंतची रक्कम थेट रुग्णालयाच्या खात्यात जमा केली जाते. अर्ज जिल्हाधिकारी कार्यालयात किंवा ऑनलाइन पद्धतीने करता येतो.
प्रत्यक्ष लाभ घ्यायचा असेल तर काय करावे?
पात्रता आधी तपासा
रुग्णालयातील Social Welfare किंवा Aarogya Mitra कक्षाशी संपर्क ठेवा
एम्पॅनेल्ड रुग्णालयाची खात्री करा
उत्पन्नाचा डिजिटल स्वाक्षरी असलेला दाखला ठेवा
Second Opinion साठी Tata Memorial ची ‘Navya’ Online Opinion सेवा वापरा
योग्य माहिती, योग्य वेळी अर्ज आणि थोडा संयम या तीन गोष्टी जमल्या, तर महाराष्ट्रात कॅन्सरवरील उपचारांचा आर्थिक भार मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो. मोफत कर्करोग उपचार ही केवळ सरकारी घोषणा नाही, तर योग्य मार्गाने गेल्यास प्रत्यक्षात उपलब्ध असलेली व्यवस्था आहे.