केंद्र सरकार देशभरातील गरीब व गरजू नागरिकांना रेशन व्यवस्थेद्वारे मोफत धान्य पुरवत आहे. मात्र आता या संपूर्ण व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल करण्याच्या दिशेने केंद्र सरकार महत्त्वाचा निर्णय घेण्याच्या तयारीत असल्याची माहिती समोर येत आहे. लवकरच मोफत तांदूळ आणि गहू देण्याऐवजी लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात थेट पैसे जमा करण्याची नवी पद्धत लागू होण्याची शक्यता आहे.
रेशन कार्डधारक कुटुंबांसाठी हा बदल अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे. सध्याच्या व्यवस्थेत रेशन दुकानांमधून तांदूळ, गहू आणि डाळींचा पुरवठा केला जातो. मात्र अनेक ठिकाणी लाभार्थी धान्य उचलत नसल्याचे किंवा ते धान्य अवैधरीत्या विकले जात असल्याचे प्रकार समोर आले आहेत. या पार्श्वभूमीवर काळाबाजार आणि गैरव्यवहार रोखण्यासाठी सरकारने थेट पैसे हस्तांतरणाचा पर्याय पुढे आणला आहे.
या नव्या पद्धतीनुसार लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात दरमहा ठराविक रक्कम जमा केली जाईल. त्यामुळे लाभार्थ्यांना आपल्या गरजेनुसार धान्य खरेदी करण्याचे स्वातंत्र्य मिळणार आहे. ही योजना एकाच वेळी संपूर्ण देशात लागू न करता, सुरुवातीला काही भागांमध्ये प्रायोगिक तत्त्वावर राबवण्यात आली होती. चंदीगड, पुद्दुचेरी, दादरा व नगर हवेली तसेच महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये हा पायलट प्रोजेक्ट राबवण्यात आला असून तो यशस्वी ठरल्याचे सांगण्यात येत आहे.
या अनुभवाच्या आधारे आता केंद्र सरकार संपूर्ण देशभरात ही योजना लागू करण्याच्या तयारीत आहे. यासाठी स्टेट बँक ऑफ इंडियाच्या मदतीने ‘ई-रुपी’ नावाचे डिजिटल व्हाउचर सुरू करण्यात येणार आहे. लाभार्थ्यांच्या नोंदणीकृत मोबाईल क्रमांकावर दरमहा व्हाउचरच्या स्वरूपात रक्कम पाठवली जाईल. या व्हाउचरचा वापर करून रेशन दुकानातून तांदूळ आणि गहू खरेदी करता येणार आहे. गरज असल्यास बँक खात्यातून रोख रक्कम काढण्याची सुविधाही उपलब्ध असणार आहे.
या नव्या व्यवस्थेचा मुख्य उद्देश बनावट रेशन कार्डांचा प्रश्न कायमचा मिटवणे हा आहे. आतापर्यंत देशभरात सुमारे ७६ हजारांहून अधिक बनावट रेशन कार्डे आढळून आली आहेत. थेट पैसे हस्तांतरणाची प्रणाली लागू झाल्यास अशा बनावट कार्डांमुळे होणारा अपव्यय थांबेल, तसेच काळाबाजारावरही मोठ्या प्रमाणात आळा बसेल, असा सरकारचा दावा आहे.
एकूणच, रेशन व्यवस्थेत होणारा हा बदल लाभार्थ्यांना थेट फायदा देणारा ठरेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. मात्र प्रत्यक्ष अंमलबजावणीनंतर या योजनेचा सामान्य नागरिकांवर नेमका काय परिणाम होतो, हे पाहणे तितकेच महत्त्वाचे ठरणार आहे.