तंत्रज्ञानाच्या युगात संगणक आणि मोबाइल हे आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग झाले आहेत. ऑनलाइन कामे, शासकीय कागदपत्रे, ई-मेल्स, ऑफिसमधील रिपोर्ट्स – सगळ्या गोष्टींमध्ये आपण कीबोर्डचाच वापर करतो. पण आपण कधी विचार केला का, की कीबोर्डवर अक्षरे ABCD अशा सरळ क्रमाने का नाहीत? त्याऐवजी आपल्याला QWERTY, ASDF, ZXCV अशी उलटसुलट मांडणी दिसते. या मांडणीमागे केवळ डिझाइन नाही, तर इतिहास, संशोधन आणि अनेक प्रयोगांचा लांब प्रवास दडलेला आहे.
कीबोर्डची सुरुवात – टाइप रायटरच्या जन्मापासून
आज आपण ज्याला कीबोर्ड म्हणतो, त्याची मूळ सुरूवात १८०० च्या दशकात झाली. त्या काळात जगभर टाइपिंगसाठी यंत्रांचे प्रयोग सुरू होते. इंग्लंडच्या हेन्री मिल यांनी १७१४ मध्ये टाइप रायटरचा शोध लावल्याचे म्हटले जाते, पण त्याचे ठोस पुरावे नाहीत.
- Brain drain : भारतासमोरील वाढती बौद्धिक गळती
- IND vs PAK : 18व्या षटकातील ‘त्या’ कॅचनंतर टीम इंडियात तणाव? हार्दिक-कुलदीप वादाचा व्हिडीओ व्हायरल
- मोठी बातमी : शेतकऱ्यांचा सातबारा कोरा होणार? १९९० ते २०२५ दरम्यानच्या कर्जमाफीसाठी सरकारची हालचाल; १४ जिल्ह्यांना सर्वाधिक दिलासा
- युपीआयद्वारे काढता येणार पीएफची रक्कम, कशी आणि कधी; जाणून घ्या
- महाराष्ट्राचा अर्थसंकल्प ६ मार्चला; विधिमंडळाचे अधिवेशन २३ फेब्रुवारीपासून, मुख्यमंत्री फडणवीस मांडणार बजेट
प्रत्यक्षात हा प्रवास सुरू झाला क्रिस्तोफर लॅथम शोल्स या अमेरिकन संशोधकापासून. १८१९ मध्ये जन्मलेल्या शोल्स यांनी शिक्षणानंतर प्रिंटर आणि पत्रकार म्हणून काम केले. कागदावर लिहिणारी यंत्रे कशी बनवता येतील यावर त्यांनी प्रयोग सुरू केले. १८६८ साली त्यांना त्यांच्या टाइप रायटरचे पेटंट मिळाले, आणि याच कल्पनेतून पुढे जन्म झाला QWERTY लेआउटचा.
सुरुवातीचे टाइप रायटर आजच्या कीबोर्डसारखे नव्हते. धातूच्या जड कळा, कमी स्पीड, आणि एकमेकांना अडकणाऱ्या अक्षरांमुळे टाइप करताना बऱ्याच चुका होत. विशेषत: जर काही जास्त वेगाने टायपिंग केले तर अक्षरे एकमेकांवर आदळून यंत्रच अडकत असे. हीच समस्या सोडवण्यासाठी कीबोर्डच्या रचनेत बदल करण्याची गरज होती.
ABCD नाही, मग QWERTY का?
प्रश्न अगदी साधा आहे – जर वर्णमाला ABCD अशी आहे, तर कीबोर्ड तसाच का नाही?
कारण यामागे आहे टायपिंग स्पीड आणि यांत्रिक मर्यादा.
टाइप रायटरमध्ये प्रत्येक कळ दाबली की धातूचा रॉड उचलला जाई, शाई कोटिंग असलेल्या पट्टीवर आपटत असे आणि अक्षर कागदावर छापले जाई. जर शेजारी शेजारी असलेली अक्षरे सलग दाबली गेली तर रॉड एकमेकांना अडकत आणि टाइप रायटर जाम होत असे.
तेव्हा शोल्सने एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेतली –
इंग्रजी भाषेतील सर्वाधिक वापरात येणारी अक्षरे जर एकमेकांजवळ ठेवली, तर टायपिंग करताना जाम होण्याची शक्यता जास्त.
म्हणून या अक्षरांना एकमेकांपासून दूर ठेवणे आवश्यक होते.
त्याने वर्णमालेचा क्रम बदलत बदलत शेवटी एक असा लेआउट तयार केला ज्यात सर्वाधिक वापरात येणारी अक्षरे एकमेकांपासून दूर बसवली.
वरच्या ओळीत स्वरांचा समावेश करण्यात आला, पण A मात्र खालच्या ओळीत ठेवला, जेणेकरून एकाच वेळी जास्त कीज दाबल्या जाण्याची शक्यता कमी होईल. हेच लेआउट आज आपल्याला कीबोर्डवर दिसते – QWERTY.
QWERTY यशस्वी कसा झाला?
सुरुवातीला लोकांना या विचित्र मांडणीत टायपिंग करणे अवघड गेले. पण हळूहळू लोक सराव करू लागले. नंतर Remington कंपनीने हा कीबोर्ड डिझाइन वापरून आपले टाइप रायटर तयार केले, आणि बाजारात त्यांना प्रचंड यश मिळाले. हे यश QWERTYचे भविष्य ठरवून गेले.
१८७० च्या दशकात Remington टाइप रायटर ऑफिस, कोर्ट, वृत्तपत्रे – सगळीकडे वापरले जाऊ लागले. लोकांची बोटं QWERTYवर इतकी सरावली की नंतर कोणतीही नवीन मांडणी लोकांनी स्वीकारायला नकार दिला.
- Brain drain : भारतासमोरील वाढती बौद्धिक गळती
- IND vs PAK : 18व्या षटकातील ‘त्या’ कॅचनंतर टीम इंडियात तणाव? हार्दिक-कुलदीप वादाचा व्हिडीओ व्हायरल
- मोठी बातमी : शेतकऱ्यांचा सातबारा कोरा होणार? १९९० ते २०२५ दरम्यानच्या कर्जमाफीसाठी सरकारची हालचाल; १४ जिल्ह्यांना सर्वाधिक दिलासा
- युपीआयद्वारे काढता येणार पीएफची रक्कम, कशी आणि कधी; जाणून घ्या
- महाराष्ट्राचा अर्थसंकल्प ६ मार्चला; विधिमंडळाचे अधिवेशन २३ फेब्रुवारीपासून, मुख्यमंत्री फडणवीस मांडणार बजेट
दुसरे लेआउटही आले – पण लोकांनी स्वीकारले नाहीत
पुढे अनेक वैज्ञानिक आणि तंत्रज्ञांनी QWERTYपेक्षा जलद आणि वैज्ञानिक असे लेआउट तयार केले. त्यातील सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे Dvorak Keyboard. प्रयोगांनी सिद्ध झाले की Dvorak मुळे टायपिंग speed वाढते, mistakes कमी होतात, आणि बोटांना कमी थकवा येतो.
पण एकच समस्या होती…
- लोक आधीपासून QWERTYवर जेवढे habituated झाले होते, ते बदलायला तयार नव्हते.
सरकारी कार्यालये, कंपन्या, शाळा – सर्व ठिकाणी QWERTYचीच सवय होती. त्यामुळे आजही QWERTY हा जगभर वापरला जाणारा standard layout आहे.
आजचा कीबोर्ड – तंत्रज्ञान बदललं पण लेआउट तसंच!
आज आपण touchscreen, laptop, mechanical keyboard, gaming keyboards वापरतो – पण सर्वत्र अक्षरे तेच.
कीज अधिक जवळ आल्या, स्पीड वाढली, चुका कमी झाल्या, पण लेआउट मात्र जुनेच.
यामागे मोठी कारणे आहेत –
- लाखो लोकांची सवय
- प्रशिक्षण प्रणाली
- शाळा-ऑफिसमधील वापर
- हार्डवेअर सुसंगतता
परिणाम असा की QWERTY आजही जिवंत आहे.
शोल्सने टाइप रायटर बनवतानाचा त्याचा उद्देश साधा होता – मशीन अडकू नये. पण त्याने तयार केलेले लेआउट इतके प्रभावी ठरले की आजही लाखो लोक ते वापरत आहेत.
टायपिंगमध्ये 0 आणि 1 नसतं – मजेदार तथ्य
पहिल्या टाइप रायटरमध्ये 0 आणि 1 या कळा नव्हत्या.
त्यासाठी O (ओ) आणि I (आय) वापरले जात.
आजच्या डिजिटल दुनियेत 0 आणि 1 हे binaryचे आधार आहेत, पण तेव्हा त्यांची गरज भासलीच नाही. ही गोष्ट आजच्या पिढीला ऐकली की आश्चर्य वाटते.
आजचा कीबोर्ड काय बदलला आहे?
आजचे कीबोर्ड हलके आहेत, keys शांत आहेत, टायपिंग फास्ट आहे. Mechanical keyboards, backlit keys, ergonomic डिझाइन – इतक्या सुविधा आहेत. पण मूलभूत मांडणी १५० वर्षांपासून जसची तशी आहे.
मोबाइलवरदेखील स्क्रीन keyboard QWERTYच असतो. आपण तो बदलू शकतो, पण कोणी बदलत नाही, कारण सवय.
इतिहास एका शोधकर्त्याचा – आणि त्याने दिलेली सोय
क्रिस्तोफर लॅथम शोल्सचा मृत्यू १८९० मध्ये झाला. त्याने कीबोर्ड किती लोकप्रिय होईल, किती लोक त्याचा वापर करतील हे पाहिले नाही. पण त्याने केलेले संशोधन आजही जिवंत आहे. त्याने एका समस्येवर उपाय शोधला, आणि लाखो लोकांचे आयुष्य सोपे झाले.
आज आपण कामे सेकंदात करतो. ई-मेल्स, रिपोर्ट्स, मेसेजेस – सर्वकाही कीबोर्डवर टाईप होते. आपले श्रम वाचण्यासाठी कुणीतरी त्यावेळी श्रम केले. हे लक्षात ठेवण्यासारखे आहे.
शेवटी… ABCD का नाही?
उत्तर सोपे आहे –
: ABCD लावल्यास टाइप रायटर अडकत होते
: स्पीड कमी होत होती
: चुका वाढत होत्या
QWERTYने हे सगळे सोडवले.
आणि जे एकदा जगभर popular झाले, ते बदलणे आता जवळपास अशक्य आहे.
आज QWERTY हा फक्त एक कीबोर्ड नाही – तो एका वैज्ञानिक विचाराचा परिणाम आहे. टायपिंग जलद, चुका कमी, आणि काम सोपं करण्यासाठी हे लेआउट बनवले गेले. म्हणूनच आपण आजही ABCD नाही, तर QWERTY वापरतो.
जर त्या काळात शोल्सने प्रयोग केले नसते तर…
कदाचित आज आपला कीबोर्ड पूर्णपणे वेगळा दिसला असता!