मुंबई :
देशातील डिजिटल व्यवहारात क्रांती घडवून आणणाऱ्या युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) प्रणालीचा वापर आता रोख रक्कम काढण्यासाठीही करता येणार आहे. नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) ने भारतीय रिझर्व्ह बँकेकडे (RBI) परवानगी मागितली असून, मान्यता मिळाल्यास लवकरच देशभरातील 20 लाखांहून अधिक बँकिंग कॉरेस्पॉन्डंट (BC) आउटलेट्सवर QR कोड स्कॅन करून रोख रक्कम काढता येईल.
- Brain drain : भारतासमोरील वाढती बौद्धिक गळती
- IND vs PAK : 18व्या षटकातील ‘त्या’ कॅचनंतर टीम इंडियात तणाव? हार्दिक-कुलदीप वादाचा व्हिडीओ व्हायरल
- मोठी बातमी : शेतकऱ्यांचा सातबारा कोरा होणार? १९९० ते २०२५ दरम्यानच्या कर्जमाफीसाठी सरकारची हालचाल; १४ जिल्ह्यांना सर्वाधिक दिलासा
- युपीआयद्वारे काढता येणार पीएफची रक्कम, कशी आणि कधी; जाणून घ्या
- महाराष्ट्राचा अर्थसंकल्प ६ मार्चला; विधिमंडळाचे अधिवेशन २३ फेब्रुवारीपासून, मुख्यमंत्री फडणवीस मांडणार बजेट
ATM मध्ये पैसे नसणे, तांत्रिक बिघाड, मोठ्या रांगा किंवा घराजवळ सुविधा नसणे यांसारख्या अडचणींवर हे नवे फिचर प्रभावी तोडगा ठरू शकते. यामुळे स्थानिक दुकानातून पैसे काढणे QR कोड स्कॅन करण्याइतकेच सोपे होईल.
नवे फिचर कसे काम करेल?
या प्रणालीत पैसे काढण्याची पद्धत अगदी सामान्य UPI व्यवहारासारखीच असेल.
ग्राहकाने आपल्या मोबाईलवरील UPI ॲप उघडायचे.
BC कडून दिलेला QR कोड स्कॅन करायचा.
रक्कम भरून UPI पिन टाकून व्यवहार मंजूर करायचा.
लगेचच ग्राहकाला आवश्यक ती रोख रक्कम मिळेल.
ग्राहकाच्या खात्यातून तत्काळ रक्कम वजा होऊन ती BC च्या खात्यात जमा होईल. यामुळे व्यवहार पारदर्शक व सुरक्षित राहील.
सध्याची व प्रस्तावित मर्यादा
सध्या व्यापारी आउटलेट्सवर UPI द्वारे पैसे काढण्याची मर्यादा
शहरी भागात : ₹1,000 प्रति व्यवहार
ग्रामीण भागात : ₹2,000 प्रति व्यवहार
NPCI च्या प्रस्तावाला मान्यता मिळाल्यास, ही मर्यादा ₹10,000 प्रति व्यवहार इतकी वाढवली जाऊ शकते. यामुळे लोकांना मोठ्या रकमा काढणे अधिक सोयीचे होईल.
ग्रामीण भागासाठी विशेष फायदेशीर
ग्रामीण व निम-शहरी भागात अनेक ठिकाणी बँकेच्या पूर्ण सेवा शाखा किंवा ATM उपलब्ध नाहीत. अशा भागांमध्ये BC हेच लोकांचे पहिले बँकिंग माध्यम असतात. UPI ला या नेटवर्कशी जोडल्याने रोख रक्कम सहज उपलब्ध होईल.
ज्यांना बोटांचे ठसे अस्पष्ट असल्यामुळे बायोमेट्रिक प्रमाणीकरणात अडचणी येतात
ज्यांना डेबिट कार्ड-संबंधित फसवणुकीची भीती वाटते
त्यांच्यासाठी हे फिचर अधिक उपयुक्त ठरेल. स्मार्टफोन आणि UPI ॲपच्या मदतीने पैसे काढणे किराणा खरेदीइतकेच सोपे होईल.
सुरक्षेची काळजी आवश्यक
तथापि, या सुविधेसोबत काही धोकेही संभवतात. QR कोड-आधारित व्यवहार सोपे असल्यामुळे फसवणूक करणाऱ्यांना निष्पाप लोकांना फसवणे सोपे होऊ शकते. काही BC आउटलेट्सचा वापर यापूर्वी सायबर गुन्ह्यांसाठी झाल्याचे समोर आले आहे.
यामध्ये मोठी चिंता म्हणजे फसवणुकीच्या प्रकरणांसाठी अद्याप एकसमान तपासणी प्रक्रिया (Standard Operating Procedure) नसणे. त्यामुळे अनेक वेळा निष्पाप BC चे खाते गोठवले जाते व त्यांची उपजीविका धोक्यात येते.
UPI द्वारे रोख रक्कम काढण्याची सुविधा प्रत्यक्षात आली, तर ती भारतातील बँकिंग आणि व्यवहार पद्धतीत मोठा बदल घडवू शकते. मात्र, त्याचवेळी सायबर सुरक्षेची काटेकोर यंत्रणा आणि फसवणूक टाळण्यासाठी ठोस उपाययोजना करणे आवश्यक ठरणार आहे.