महाराष्ट्रातील अनेक शेतकरी वाढत्या खर्चामुळे आणि कर्जांच्या विळख्यात अडकले आहेत. अशा परिस्थितीत नैसर्गिक संसाधनांवर आधारित ‘झिरो बजेट नैसर्गिक शेती’ हा मार्ग शेतकऱ्यांसाठी आशेचा किरण ठरत आहे. रासायनिक खतांचा अतिरिक्त वापर, कीटकनाशकांचे खर्च आणि बाजारातील साधनांची महागाई – या सगळ्या अडचणींना चपखल पर्याय म्हणून ही शेती मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय होत आहे.
- Brain drain : भारतासमोरील वाढती बौद्धिक गळती
- IND vs PAK : 18व्या षटकातील ‘त्या’ कॅचनंतर टीम इंडियात तणाव? हार्दिक-कुलदीप वादाचा व्हिडीओ व्हायरल
- मोठी बातमी : शेतकऱ्यांचा सातबारा कोरा होणार? १९९० ते २०२५ दरम्यानच्या कर्जमाफीसाठी सरकारची हालचाल; १४ जिल्ह्यांना सर्वाधिक दिलासा
- युपीआयद्वारे काढता येणार पीएफची रक्कम, कशी आणि कधी; जाणून घ्या
- महाराष्ट्राचा अर्थसंकल्प ६ मार्चला; विधिमंडळाचे अधिवेशन २३ फेब्रुवारीपासून, मुख्यमंत्री फडणवीस मांडणार बजेट
कृषी तज्ज्ञ सुभाष पालेकर यांनी या संकल्पनेचा देशभर प्रसार केला असून बीड जिल्ह्यातील अभ्यासक महादेव बिक्कड सांगतात की, नैसर्गिक शेतीचा अवलंब करणाऱ्या शेतकऱ्यांना गेल्या काही वर्षांत मोठा फायदा झाल्याचे प्रत्यक्ष पाहायला मिळत आहे.
‘झिरो बजेट’ शेती म्हणजे नेमकी काय?
या पद्धतीत शेतकरी बाजारातील खतांवर किंवा औषधांवर अवलंबून राहत नाही.
मातीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी गायीचे शेण, मूत्र, सेंद्रिय पदार्थ आणि सूक्ष्मजीवयुक्त द्रव्यांचा वापर केला जातो.
कीटकनाशकांसाठी घरगुती नैसर्गिक द्रव्ये तयार केली जातात.
परिणामी पिकांचा खर्च मोठ्या प्रमाणात घटतो आणि नफ्यात लक्षणीय वाढ दिसून येते. शेतकरी सांगतात की, पारंपरिक शेतीपेक्षा या पद्धतीत जमीन जास्त सुपीक राखली जाते तसेच पिकांची रोगप्रतिकारक क्षमता देखील वाढते.
- Brain drain : भारतासमोरील वाढती बौद्धिक गळती
- IND vs PAK : 18व्या षटकातील ‘त्या’ कॅचनंतर टीम इंडियात तणाव? हार्दिक-कुलदीप वादाचा व्हिडीओ व्हायरल
- मोठी बातमी : शेतकऱ्यांचा सातबारा कोरा होणार? १९९० ते २०२५ दरम्यानच्या कर्जमाफीसाठी सरकारची हालचाल; १४ जिल्ह्यांना सर्वाधिक दिलासा
- युपीआयद्वारे काढता येणार पीएफची रक्कम, कशी आणि कधी; जाणून घ्या
- महाराष्ट्राचा अर्थसंकल्प ६ मार्चला; विधिमंडळाचे अधिवेशन २३ फेब्रुवारीपासून, मुख्यमंत्री फडणवीस मांडणार बजेट
या शेतीचे चार प्रमुख आधारस्तंभ
१) जिवामृत – गायीचे शेण, मूत्र, गूळ आणि बेसन यांच्या मिश्रणातून तयार होणारे द्रवरूप सेंद्रिय खत.
२) घनजिवामृत – जिवामृताचे घन स्वरूप; मातीतील सूक्ष्मजीव वाढवते.
३) आच्छादन (Mulching) – मातीवर पाने, तण, जैविक कचरा पसरवून ओलावा टिकवणे व तण नियमन.
४) वाफसा – माती भुसभुशीत ठेवून तिच्यात हवेमधील आर्द्रता टिकवून ठेवण्याची पद्धत.
या चारही तंत्रांचा एकत्रित वापर केल्याने माती नैसर्गिकरित्या समृद्ध होते आणि पिकांची वाढ अधिक आरोग्यदायी होते.
शेतकऱ्यांना मिळणारे फायदे
पारंपरिक शेतीपेक्षा ५० ते ७० टक्के कमी खर्च
नैसर्गिक उत्पादनांना बाजारात जास्त दराची मागणी
शेतकऱ्यांची कर्जावरील अवलंबित्व कमी
जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकून राहते
राज्यातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये शेतकरी या पद्धतीकडे वेगाने वळत आहेत. नैसर्गिक उत्पादनांच्या मागणीत वाढ झाल्याने त्यांना आर्थिक स्थैर्यही मिळताना दिसत आहे.
कृषी क्षेत्रासाठी भविष्यातील दिशादर्शक मार्ग
रासायनिक शेतीची मर्यादा आणि खर्च वाढत असताना शाश्वत, पर्यावरणपूरक आणि किफायतशीर शेती पद्धतींची गरज निर्माण झाली आहे. अशावेळी ‘झिरो बजेट नैसर्गिक शेती’ केवळ पर्याय नसून नव्या कृषी क्रांतीची सुरुवात ठरू शकते.
साधा शेतकरीही ही पद्धत कमी गुंतवणुकीत सुरू करू शकतो, स्वतःची नैसर्गिक परिसंस्था तयार करू शकतो आणि निसर्गाशी समन्वय साधून टिकाऊ शेती करू शकतो.
कमी खर्च, अधिक नफा आणि पर्यावरण संवर्धन — ही तिन्ही उद्दिष्टे साध्य करायची असतील तर झिरो बजेट नैसर्गिक शेती भविष्यातील महत्त्वाचा कृषी मार्गदर्शक ठरू शकतो.