Dr. B. R. Ambedkar Mahaparinirvan Diwas
६ डिसेंबर हे भारतीय सामाजिक इतिहासातील अतिशय महत्त्वाचे पान.
याच दिवशी भारतीय संविधानाचे शिल्पकार, समाजसुधारक आणि असामान्य विचारवंत भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे निधन झाले.
दरवर्षी हा दिवस ‘महापरिनिर्वाण दिन’ म्हणून देशभरात पाळला जातो.
बौद्ध धर्मात परिनिर्वाण म्हणजे मृत्यूनंतरच्या अंतिम मुक्तीची अवस्था – सांसारिक इच्छांपासून अलिप्त, पूर्ण शांती.
डॉ. आंबेडकरांनी १९५६ साली बौद्ध धर्म स्वीकारला आणि त्यानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच ते परिनिर्वाण पावले.
महापरिनिर्वाण दिन – आदर, स्मरण आणि प्रेरणा
या दिवशी देशभरातून लाखो लोक बाबासाहेबांना अभिवादन करतात.
चैत्यभूमी, स्थळे, पुतळे, स्तंभ – सर्वत्र पुष्पहार, मेणबत्त्या, दिवे आणि घोषणांनी वातावरण गुंजत राहते.
कार्यक्रम, व्याख्यानं, मिरवणुका, स्मरणसभांमधून त्यांच्या कार्याचा आणि विचारांचा पुनरुच्चार होतो.
- एक असामान्य विद्वान – ३२ पदव्या हा इतिहास!
डॉ. आंबेडकर आपल्या काळातील सर्वात सुशिक्षित व्यक्तींमध्ये गणले जातात.
त्यांच्या नावाशी ३२ विविध विषयांची पदवी जोडली गेली आहे.
मुंबईतील एलफिन्स्टन कॉलेजमधून बी.ए.
अमेरिकेतील Columbia University मधून एम.ए. आणि पीएच.डी.
London School of Economics मधून एम.एस.सी आणि डी.एस.सी.
त्यानंतर Barrister-at-Law ही किमयागार पदवी.
एलफिन्स्टन कॉलेजमध्ये ते त्या काळातील एकमेव दलित विद्यार्थी होते.
पुस्तके – त्यांचे खरे मित्र!
डॉ. आंबेडकरांना वाचनाची जबरदस्त आवड होती.
पत्रकार John Gunther यांनी Inside Asia मध्ये लिहिले आहे की:
१९३८ मध्ये त्यांच्या संग्रहात जवळपास ८,००० पुस्तके होती
निधनाच्या वेळी हा आकडा ३५,००० पर्यंत पोहोचला
ज्ञानाची ही भूकच त्यांनी आयुष्यभर जपली.
आयुष्यभराचा संघर्ष – वेगळे बसणे, पाणी न मिळणे… पण संघर्ष थांबला नाही
त्यांचे पूर्वज ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीत सैनिक होते.
वडील ब्रिटिश इंडियन आर्मीमध्ये सुभेदार, त्यामुळे शिक्षणाची दारे उघडली.
पण शाळेत…
वेगळ्या जागी बसावे लागायचे
स्वतःहून पाणी पिण्याची मुभा नव्हती
इतर विद्यार्थी हातावरून पाणी ओतायचे
ही अपमानाची जखम बाबासाहेबांच्या विचारांमध्ये नंतर क्रांती बनून उतरली.
संविधानाचे जनक – अभ्यास, दृष्टी आणि धैर्य
बाबासाहेब कबीर, ज्योतिराव फुले आणि महात्मा बुद्ध यांच्या विचारांनी प्रेरित होते.
त्यांचे मूळ नाव अंबावाडेकर; शाळेतील शिक्षकाने प्रेमाने आंबेडकर आडनाव दिले आणि तेच पुढे प्रसिद्ध झाले.
१९०६ मध्ये वयाच्या अवघ्या १५व्या वर्षी त्यांचा विवाह ९ वर्षांच्या रमाबाईंबरोबर झाला.
कायद्याच्या अभ्यासात त्यांनी अद्वितीय योगदान दिले.
भारतीय संविधानाची रचना करताना अनेक देशांच्या राज्यघटनांचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला.
स्वातंत्र्यानंतर ते भारताचे पहिले कायदेमंत्री झाले.
- सामाजिक क्रांती – सत्याग्रह, पत्रे आणि जाज्वल्य भूमिका
दलितांवर होणाऱ्या अत्याचारांविरुद्ध त्यांनी उत्कट आवाज उठवला.
त्यांनी सुरू केलेली माध्यमे:
- बहिष्कृत भारत
- मूकनायक
- जनता
१९२७ मध्ये महाड येथे सुरू झालेला सत्याग्रह,
मनुस्मृतीची प्रत जाळणे,
१९३० मधील काळाराम मंदिर सत्याग्रह
हे सारे सामाजिक इतिहासातील क्रांतिकारी टप्पे.
स्त्रीसमानतेसाठी झगडले
१९५१ मध्ये त्यांनी संसदेत Hindu Code Bill मांडला.
त्यांचा ठाम विश्वास:
> “स्त्रीला वडिलोपार्जित संपत्तीत समान वाटा मिळाला तरच खरी लोकशाही जन्म घेईल.”
पण जेव्हा हा विधेयक रोखण्यात आला,
बाबासाहेबांनी मंत्रीमंडळातून राजीनामा देत ऐतिहासिक पाऊल उचलले.
बौद्ध धर्म स्वीकार आणि अंतिम प्रवास
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरमध्ये लाखो समर्थकांसोबत त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला.
पंचशील स्वीकारून त्यांनी समानता आणि करुणेचा मार्ग निवडला.
फक्त काही महिन्यांनी,
६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांनी अनंत विश्रांती घेतली.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे जीवन म्हणजे:
ज्ञानाची उपासना
सामाजिक न्यायाचा संघर्ष
संविधानिक विचारांचा प्रकाश
धैर्य, दृढता आणि परिवर्तन
महापरिनिर्वाण दिन हा केवळ स्मरणाचा दिवस नसून
नव्या विचारांची शपथ घेण्याचा दिवस आहे.
> शिक्षण, समता, बंधुत्व आणि न्याय –
हीच बाबासाहेबांची खरी शिदोरी.
जय भीम!